تأثیر سیگار بر دیابت و قند خون
سیگار کشیدن یکی از عوامل خطر مهم اما کمتر مورد توجه در بروز و تشدید دیابت محسوب میشود. شواهد علمی نشان میدهد مصرف دخانیات با افزایش مقاومت به انسولین، اختلال در عملکرد سلولهای بتای پانکراس و بدتر شدن کنترل قند خون ارتباط مستقیم دارد.
ترکیب مصرف سیگار و بیماری دیابت، خطر بروز عوارض قلبیعروقی، کلیوی و مرگومیر را بهطور معناداری افزایش میدهد.
از اینرو، پایش آزمایشگاهی در افراد سیگاری – بهویژه افراد دیابتی یا در معرض خطر – نقش کلیدی در پیشگیری و مدیریت بیماری دارد.
با آزمایشگاه دکتر یاورمنش همراه باشید تا رازهای تاثیر سیگار بر دیابت را کشف کنیم و راهکارهای مراقبت از سلامت خود را بیاموزید.
آیا سیگار باعث دیابت میشود؟
بله. شواهد علمی نشان میدهد که سیگار یک عامل دیابتزا (Diabetogenic) است.
- متاآنالیز بیش از ۶ میلیون نفر نشان داده است: سیگار کشیدن فعال، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را حدود ۳۷٪ افزایش میدهد.
- حتی سیگار کشیدن غیرمستقیم (دود دست دوم) نیز خطر دیابت را بالا میبرد.
ارتباط سیگار با خطر ابتلا به دیابت نوع ۲
مطالعات اپیدمیولوژیک گسترده نشان دادهاند که افراد مصرف کننده دخانیات نسبت به افراد غیر مصرف کننده در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار دارند.
این خطر با تعداد سیگار مصرفی و مدت زمان مصرف افزایش مییابد. سیگار، با وجود آنکه ممکن است با کاهش وزن کلی همراه باشد، باعث افزایش چربی احشایی و بروز سندرم متابولیک میشود؛ عاملی که زمینهساز دیابت است.
مکانیسمهای اثر سیگار بر متابولیسم قند
مصرف دخانیات از طریق چند مسیر بر متابولیسم گلوکز اثر میگذارد:
- افزایش مقاومت به انسولین بهدلیل استرس اکسیداتیو و اختلال عملکرد اندوتلیال
- تأثیر نیکوتین بر سیستم عصبی سمپاتیک و افزایش هورمونهای ضدانسولینی
- کاهش ترشح انسولین و اختلال در عملکرد سلولهای بتا
- کاهش سطح آدیپونکتین و تشدید مقاومت به انسولین
این مکانیسمها توضیح میدهند چرا افراد سیگاری، حتی با وزن طبیعی، نیز میتوانند در معرض دیابت باشند.
تأثیر سیگار بر کنترل قند خون در بیماران دیابتی
در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ و نوع ۲، سیگار کشیدن با افزایش HbA1c و نوسانات قند خون همراه است.
شواهد نشان میدهد افراد مصرف کننده سیگار بهطور متوسط کنترل گلیسمی ضعیفتری دارند و خطر هیپوگلیسمی شدید، بهویژه در دیابت نوع ۱، در آنها بیشتر است. این موضوع اهمیت پایش منظم آزمایشگاهی را دوچندان میکند.
نقش آزمایشگاه در پایش سلامت افراد سیگاری
آزمایشگاه نقش محوری در شناسایی زودهنگام اختلالات متابولیک مرتبط با سیگار دارد. مهمترین آزمایشهای پیشنهادی عبارتاند از:
قند خون ناشتا (Fasting Blood Glucose)
اندازهگیری قند خون ناشتا، اولین گام برای غربالگری دیابت و پیشدیابت در افراد مصرف کننده دخانیات است.
HbA1c
HbA1c شاخصی از کنترل قند خون در سه ماه گذشته است و در افراد سیگاری معمولاً مقادیر بالاتری گزارش میشود.
پروفایل چربی (Lipid Profile)
سیگار با افزایش LDL و تریگلیسیرید و کاهش HDL همراه است و خطر بیماریهای قلبیعروقی را در بیماران دیابتی افزایش میدهد.
آلبومین ادرار
بررسی آلبومین ادرار برای تشخیص زودهنگام نفروپاتی دیابتی اهمیت زیادی دارد، بهویژه در افراد سیگاری که در معرض آسیب کلیوی بیشتری هستند.
ارزیابی ریسک متابولیک
ترکیب نتایج آزمایشگاهی با شاخصهایی مانند فشار خون، شاخص توده بدنی و سابقه مصرف سیگار، به ارزیابی دقیق ریسک متابولیک کمک میکند.
سیگار، دیابت و عوارض مزمن
شواهد علمی نشان میدهد سیگار خطر عوارض ماکروواسکولار، مانند بیماری قلبی و سکته مغزی، را در بیماران دیابتی بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
همچنین در دیابت نوع ۱، ارتباط قویتری بین سیگار و عوارض میکروواسکولار، مانند نفروپاتی و نوروپاتی، دیده میشود.
افزایش مرگومیر در بیماران دیابتی سیگاری
مصرف سیگار در بیماران دیابتی باعث افزایش قابلتوجه مرگومیر میشود.
نتایج متاآنالیزها:
- افزایش ۵۰ تا ۶۰ درصدی مرگومیر کلی
- افزایش مرگ ناشی از:
- بیماریهای قلبی
- سکته مغزی
- سرطانها
در بسیاری از مطالعات، مصرف سیگار بهعنوان یکی از قویترین عوامل افزایش مرگومیر در بیماران دیابتی گزارش شده است.
عوارض دیابت که با سیگار تشدید میشوند
عوارض قلبی-عروقی (ماکروواسکولار)
- سکته قلبی
- سکته مغزی
- بیماری عروق محیطی (پای دیابتی)
دخانیات خطر این عوارض را تا ۲ برابر افزایش میدهد.
رتینوپاتی دیابتی
- در دیابت نوع ۱: سیگار خطر آسیب شبکیه را افزایش میدهد.
- در دیابت نوع ۲: نتایج متناقض است، اما ترک دخانیات توصیه میشود.
نفروپاتی دیابتی (آسیب کلیه)
سیگار باعث:
- افزایش آلبومین ادرار
- پیشرفت سریعتر نارسایی کلیه
- افزایش خطر دیالیز
ترک سیگار و اهمیت پایش آزمایشگاهی
ترک مصرف دخانیات یکی از مؤثرترین اقدامات برای کاهش خطر عوارض دیابت است. اگرچه ممکن است در ماههای ابتدایی پس از ترک، افزایش وزن یا نوسان قند خون مشاهده شود، اما مزایای بلندمدت آن بر کاهش مرگومیر و عوارض قلبیعروقی کاملاً اثبات شده است. در این دوره، پایش منظم آزمایشهایی مانند HbA1c و چربی خون اهمیت ویژهای دارد.
روشهای ترک سیگار در بیماران دیابتی
روشهای توصیهشده (مشابه جمعیت عمومی):
- مشاوره رفتاری
- درمان جایگزین نیکوتین
- وارنیکلین (با شواهد بهتر در دیابت نوع ۲)
- آموزش و پیگیری منظم گلوکز خون
توصیه: در دوران ترک سیگار، تنظیم قند خون و HbA1c ضروری است.
نتیجه گیری
سیگار یک عامل خطر مستقل و مهم برای بروز دیابت و تشدید عوارض آن است. پایش آزمایشگاهی منظم در افراد سیگاری، بهویژه بیماران دیابتی یا افراد در معرض خطر، نقش کلیدی در تشخیص زودهنگام، کنترل بهتر بیماری و کاهش عوارض دارد.
آزمایشگاهها میتوانند با ارائه چکاپهای هدفمند، سهم مهمی در ارتقای سلامت این گروه ایفا کنند.
برای دریافت مشاوره تخصصی و انجام آزمایشهای مرتبط با قند خون و سلامت متابولیک، میتوانید به بهترین آزمایشگاه مشهد، آزمایشگاه دکتر یاورمنش در خیابان احمدآباد، عارف مراجعه کنید و از خدمات دقیق و سریع ما بهرهمند شوید.
سلامت شما اولویت ما است!
منبع
ترجمه و اقتباس از:
Cosson E, et al. Smoking and diabetes. Annales d’Endocrinologie. 2024
