اهمیت آزمایشهای دیابت در تشخیص و پیشگیری از عوارض بیماری
دیابت از جمله بیماریهایی است که در صورت عدم تشخیص بهموقع میتواند سلامت بسیاری از اندامهای بدن را تحت تأثیر قرار دهد. انجام آزمایشهای تشخیصی دقیق، نخستین گام در شناسایی و کنترل این بیماری است.
یکی از سؤالات متداول کاربران این است که آزمایش دیابت چیست و چگونه انجام میشود؟ یا اینکه جواب آزمایش این بیماری چه مفهومی دارد؟
تستهای تشخیصی این بیماری شامل مجموعهای از آزمایشهای آزمایشگاهی است که برای اندازهگیری قند خون (گلوکز) و بررسی عملکرد بدن در کنترل آن انجام میشود.
این آزمایشها معمولاً برای تشخیص دیابت نوع ۲، نوع ۱، بارداری و حتی نوع بیمزه انجام میشوند.
در این مقاله، به بررسی جامع انواع معاینههای تشخیص دیابت میپردازیم؛ از آزمایش قند خون ناشتا و HbA1c گرفته تا تست تحمل گلوکز و آزمایش دیابت بارداری.
در ادامه، جدول تفسیر نتایج آزمایش سطح قند در خون، روش انجام هر تست، شرایط قبل از نمونهگیری و تفاوت تستها در دیابت نوع ۲ و دیابت بیمزه و همینطور پاسخ پرسشهای شما بهطور کامل توضیح داده شده است.
با آزمایشگاه دکتر یاورمنش همراه باشید تا اهمیت انجام بهموقع این معاینات و نقش تفسیر دقیق نتایج در ارزیابی وضعیت سلامت را بررسی کنیم.
آزمایش دیابت چیست و چرا انجام میشود؟
این آزمایشها مجموعهای از تستهای خون است که با هدف اندازهگیری میزان گلوکز (قند) خون و بررسی نحوهی عملکرد بدن در تنظیم آن انجام میشود.
در واقع، این تستها به پزشک کمک میکنند تا مشخص شود آیا سطح گلوکز خون در محدودهی طبیعی است یا نشانهای از پیشدیابت و دیابت وجود دارد.
دیابت زمانی بروز میکند که بدن در تولید یا استفاده از انسولین دچار مشکل شود. انسولین هورمونی است که وظیفهی انتقال قند از خون به سلولها را بر عهده دارد.
وقتی این فرآیند مختل شود، قند در خون تجمع پیدا میکند و در صورت ادامه، به قلب، کلیه، چشم و اعصاب آسیب میزند.
به همین دلیل، انجام آزمایش قند خون برای تشخیص زودهنگام، پیشگیری از عوارض و ارزیابی اثربخشی درمان اهمیت زیادی دارد.
معاینه دیابت معمولاً در موارد زیر توصیه میشود:
- وجود علائمی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی یا تاری دید
- اضافهوزن یا چاقی و فشار خون بالا
- سابقهی خانوادگیِ دیابت نوع دو
- دوران بارداری، برای بررسی احتمال دیابت بارداری
- پایش بیماران مبتلا به دیابت و بررسی میزان کنترل قند خون
انواع تستهای دیابت کدامند؟
آزمایش قند خون ناشتا (FBS)
- در این بررسی، بیمار باید حداقل ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشد.
- نمونهی خون گرفته میشود و مقدار گلوکز آن اندازهگیری میگردد.
- اگر مقدار گلوکز خون ناشتا بالاتر از ۱۲۶ mg/dL باشد، نشانگر دیابت است.
آزمایش تحمل گلوکز (OGTT)
این تست زمانی انجام میشود که پزشک بخواهد بداند بدن پس از مصرف گلوکز چگونه با افزایش قند خون مقابله میکند.
ابتدا قند ناشتا اندازهگیری میشود، سپس بیمار محلول گلوکز مینوشد و بعد از ۲ ساعت، مجدداً نمونهی خون گرفته میشود.
اگر قند خون بعد از دو ساعت بیش از ۲۰۰ mg/dL باشد، فرد مبتلا به دیابت است.
مقادیر بین ۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL نشانگر «پیشدیابت» هستند.
آزمایش HbA1c چیست و چه کاربردی دارد؟
تست HbA1c یا «هموگلوبین گلیکوزیله»، میانگین قند خون در ۳ ماه گذشته را نشان میدهد.
این بررسی، برخلاف قند ناشتا، نیازی به ناشتایی ندارد و شاخص مهمی در تشخیص دیابت نوع ۲ و کنترل آن محسوب میشود.
تفسیر نتایج آزمایش HbA1c به پزشک کمک میکند تا میانگین قند خونِ بیمار را طی سه ماه گذشته ارزیابی کرده و میزان کنترل دیابت را تعیین کند.
در ادامه به بررسی این جدول میپردازیم:
| مقدار HbA1c | تفسیر |
| کمتر از 5.7% | طبیعی |
| 5.7 تا 6.4% | پیش دیابت(افزایش خطر دیابت) |
| 6.5% یا بیشتر | دیابت |
رِنج نرمالِ این تست باید زیر ۵.۷٪ باشد.
اگر نتیجه بالاتر از ۶.۵٪ باشد، معمولاً نشاندهندهی دیابت کنترلنشده است.
آزمایش HbA1c چگونه انجام میشود و آیا نیاز به ناشتایی دارد؟
این تست با گرفتن نمونه خون، معمولاً از ورید بازو انجام میشود.
در برخی موارد (بهویژه در دستگاههای سریع یا کلینیکها) ممکن است نمونه از نوک انگشت نیز گرفته شود.
برای انجام این معاینه نیاز به ناشتایی نیست؛
بنابراین بیمار میتواند در هر ساعتی از روز مراجعه کند.
نتیجه آزمایش معمولاً ظرف چند ساعت آماده میشود و با توجه به میانگین قند خون فرد، درصد HbA1c مشخص میگردد.
آزمایش دیابت بارداری
این بیماری معمولاً در هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری بروز میکند.
پزشک برای تشخیص آن، تست تحمل گلوکز را در همین بازه انجام میدهد.
روش انجام:
- ابتدا قند خون ناشتا اندازهگیری میشود.
- سپس مادر محلول گلوکز مینوشد.
- در فاصلههای ۱ و ۲ ساعت بعد، مجدداً نمونهگیری انجام میشود.
جدول تفسیر نتایج آزمایش دیابت بارداری و محدوده نرمال قند خون در بارداری
| زمان نمونه گیری | مقدار نرمال قند(mg/dl) |
| ناشتا | کمتر از 92 |
| 1 ساعت پس از مصرف گلوکز | کمتر از 180 |
| 2 ساعت پس از مصرف گلوکز | کمتر 153 |
اگر هر یک از این مقادیر بالاتر باشد، احتمال دیابت بارداری وجود دارد.
تشخیص دیابت بیمزه
دیابت بیمزه (Diabetes Insipidus) نوعی اختلال نادر است که در آن بدن توانایی تنظیم آب را از دست میدهد و فرد دچار ادرار زیاد و تشنگی شدید میشود.
این بیماری ارتباطی با افزایش قند خون ندارد.
برای تشخیص آن معمولاً بررسیهای زیر انجام میشود:
- اندازهگیری حجم و غلظت ادرار
- سنجش سدیم و اسمولاریته خون
- تست محرومیت از آب
رابطه HbA1c با میانگین قند خون در کنترل دیابت
نمودار بالا نشاندهنده ارتباط میان درصد HbA1c و میانگین قند خون (Blutzucker) است.
این تصویر بهروشنی نشان میدهد که با افزایش HbA1c، سطح قند خون نیز بهصورت خطی بالا میرود و کنترل این بیماری دشوارتر میشود.
- مقادیر پایینتر از ۶ درصد نشاندهنده کنترل مناسب و محدوده نرمال هستند.
- اعداد بالاتر از ۷ یا ۸ درصد بیانگر افزایش میانگین قند خون و خطر بروز عوارض بیماری هستند.
تفسیر این مقادیر کمک میکند تا بیمار و پزشک بتوانند وضعیت کنترل دیابت را بهتر ارزیابی کرده و در صورت نیاز، تغییرات درمانی یا تغذیهای مناسب اعمال کنند.
جدول زیر محدودههای نرمال و غیرنرمال HbA1c را نشان میدهد و به درک بهتر نتایج آزمایش قند خون کمک میکند.
تصویر بالا ارتباط بین درصد HbA1c و میانگین قند خون را در محدودههای مختلف نشان میدهد.
همانطور که دیده میشود، هرچه مقدار HbA1c بالاتر باشد، میانگین قند خون نیز افزایش یافته و کنترل بیماری ضعیفتر میشود.
در محدودههای ۴ تا ۶ درصد HbA1c (رنگ سبز) قند خون در سطح طبیعی قرار دارد و نشاندهنده کنترل عالی قند در خون است.
مقادیر ۷ تا ۸ درصد (رنگ نارنجی) بیانگر کنترل نسبتاً خوب اما نیازمند پیگیری منظم است.
در حالی که مقادیر ۹ درصد به بالا (رنگ قرمز) نشاندهنده افزایش سطح قند و کنترل ضعیف بیماری هستند که میتواند خطر بروز عوارض قلبی، کلیوی و چشمی را افزایش دهد.
بنابراین، بررسی همزمان آزمایش HbA1c و میانگین قند خون به پزشک و بیمار کمک میکند تا وضعیت کنترل قند خون بیماران را بهصورت دقیق ارزیابی کنند و در صورت نیاز، تغییرات درمانی مناسب اعمال شود.
جدول تفسیر نتایج آزمایش قند خون و دیابت
| نوع آزمایش | مقدار نرمال | محدودهی پیشدیابت | محدودهی پیشدیابت | توضیح |
| قند خون ناشتا (FBS) | کمتر از 100 mg/dL | 100 – 125 | بالاتر از 126 | افزایش قند خون در حالت ناشتا |
| HbA1c (%) | کمتر از 5.7٪ | 5.7 – 6.4٪ | 6.5٪ و بیشتر | میانگین قند خون در سه ماه گذشته |
| OGTT (تست تحمل گلوکز) | کمتر از 140 mg/dL | 140 – 199 | بالاتر از 200 | توانایی بدن در کنترل قند پس از گلوکز |
| قند خون تصادفی (RBS) | کمتر از 140 mg/dL | — | بالاتر از 200 | اگر همراه با علائم باشد، نشانه دیابت است |
در جدول بالا میتوانید تفسیر نتایج آزمایش قند خون و تشخیص حدود نرمال، پیشدیابت و دیابت را مشاهده کنید.
سوالات متداول
آزمایش دیابت نوع ۲ چگونه انجام میشود؟
برای تشخیص این نوع معمولاً از موارد زیر استفاده میشود:
- قند خون ناشتا (FBS)
- HbA1c
- در برخی موارد نیز تست تحمل گلوکز (OGTT) انجام میشود.
نکته: گاهی اگر بیمار با علائم حاد مراجعه کند، قند خون تصادفی (Random Blood Sugar) نیز ممکن است برای تشخیص به کار رود.
جواب آزمایش دیابت چه معنایی دارد؟
تفسیر نتایج این آزمایش باید توسط پزشک یا کارشناس آزمایشگاه انجام شود، اما بهطور کلی مقادیر بالاتر از ۱۲۶ در قند ناشتا یا HbA1c بالاتر از ۶.۵ نشانه دیابت است.
آیا آزمایش HbA1c برای تشخیص کافی است؟
در بیشتر موارد بله؛ اما گاهی نتایج این بررسی ممکن است به دلیل کمخونی یا برخی داروها دقیق نباشد. در این موارد، آزمایشهای دیگر نیز بررسی میشوند.
رنج نرمال آزمایش HbA1c چند است؟
بین ۴ تا ۵.۶ درصد طبیعی محسوب میشود. مقادیر بین ۵.۷ تا ۶.۴ درصد پیشدیابت و ۶.۵ درصد به بالا نشانه دیابت است.
آزمایش دیابت بیمزه چیست؟
در این نوع از بیماری، سطح قند در خون طبیعی است اما بدن آب زیادی از دست میدهد. برای تشخیص از تستهای ادرار و سدیم خون استفاده میشود.
آیا آزمایش دیابت در خانه قابل انجام است؟
بله، این تست در منزل نیز قابل انجام است. آزمایشگاه یاورمنش با ارائه خدمات نمونهگیری در منزل، امکان انجام آزمایش دیابت و HbA1c را برای بیماران بدون نیاز به مراجعه حضوری به آزمایشگاه فراهم کرده است.
تفاوت HbA1c با قند ناشتا چیست؟
آزمایش قند ناشتا (FBS) مقدار قند خون را در همان لحظه و پس از ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی اندازهگیری میکند،
در حالی که HbA1c میانگین قند خون طی سه ماه گذشته را نشان میدهد و نیازی به ناشتایی ندارد.
بهطور خلاصه، قند ناشتا برای تشخیص اولیه دیابت و HbA1c برای پایش و کنترل بلندمدت سطح قند در خون بهکار میرود.
نکات مهم پیش از انجام آزمایش دیابت:
- برای قند ناشتا باید حداقل ۸ ساعت چیزی نخورید.
- برای HbA1c نیازی به ناشتایی نیست.
- در صورت بارداری یا مصرف دارو، حتماً پزشک یا پرسنل آزمایشگاه را مطلع کنید.
- بهتر است آزمایش در یک آزمایشگاه معتبر و با تجهیزات استاندارد انجام شود تا خطا در نتایج به حداقل برسد
نتیجه گیری
آزمایشهای مرتبط با قند خون ابزار اصلی در تشخیص، پیگیری و کنترل بیماری دیابت هستند.
تفسیر درست نتایج به درک بهتر وضعیت بدن و پیشگیری از عوارض کمک میکند.
هم آزمایشهای قند خون ناشتا و OGTT و هم تست HbA1c اطلاعات مکملی ارائه میدهند.
به همین دلیل توصیه میشود در صورت وجود علائم یا سابقه خانوادگی، این آزمایشها بهصورت منظم انجام شوند.
برای اطمینان از کنترل مناسب سطح قند، انجام پایش منظم و اندازهگیری HbA1c در فواصل منظم توصیه میشود.
آزمایشگاه دکتر یاورمنش با بهرهگیری از تجهیزات پیشرفته، استانداردهای دقیق کنترل کیفی و کادر مجرب،
آماده ارائه خدمات تخصصی در زمینه تشخیص، پایش و تفسیر آزمایشهای دیابت است.
برای اطلاع از زمان نمونهگیری و دریافت مشاوره تخصصی، میتوانید با ما تماس بگیرید یا از سیستم نوبتدهی آنلاین استفاده کنید.
