دیابت چیست و چرا باید آن را جدی بگیریم؟
دیابت یا بیماری قند، به اختلالات متابولیک مرتبط با سطح قند خون گفته میشود و یکی از شایعترین مشکلات سلامت جهان است.
بسیاری از ما نام این بیماری را شنیدهایم، اما شاید ندانیم دقیقاً دیابت چیست، چه انواعی دارد و چرا باید آن را جدی بگیریم.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بیش از ۵۰۰ میلیون نفر در سراسر دنیا با یکی از انواع دیابت زندگی میکنند و این عدد هر سال در حال افزایش است.
پیشبینیها نشان میدهد تا سال ۲۰۴۵ میلادی، حدود ۷۸۰ میلیون نفر درگیر این بیماری خواهند بود. این آمار نشان میدهد که این اختلال تنها یک «بیماری قند» نیست، بلکه یکی از مهمترین تهدیدهای سلامتی در قرن بیستویکم بهشمار میرود.
با آزمایشگاه یاورمنش همراه باشید تا درک عمیقتری از این بیماری، علل بروز آن و راهکارهای مؤثر کنترل و درمان آن کسب کنید.
اما دیابت چیست به زبان ساده؟
در زبان پزشکی، واژهی Diabetes به معنی «عبور کردن» است و برای توصیف حالتی به کار میرود که در آن بدن نمیتواند قند یا آب را بهدرستی تنظیم کند.
در واقع، این بیماری به این معنا است که بدن توانایی مدیریت قند خون یا تعادل آب را از دست داده است.
نتیجهی این اختلال ممکن است افزایش قند خون در دیابت ملیتوس یا دفع بیش از حد آب در دیابت بیمزه باشد.
تعریف علمی دیابت
بهصورت علمی، دیابت ملیتوس اختلالی مزمن در متابولیسم قند خون است که بهدلیل کمبود یا مقاومت نسبت به انسولین، باعث افزایش گلوکز در خون میشود.
بیشتر مردم وقتی کلمه «دیابت» را میشنوند، فقط نوع قندی آن را تصور میکنند. اما در پزشکی، دو بیماری متفاوت با این نام وجود دارند که از نظر علت، علائم و درمان کاملاً با هم فرق دارند:
ملیتوس (Diabetes Mellitus)
که اختلال همان نوع قندی این بیماری است و شامل دو نوع اصلی میشود:
- دیابت نوع یک: معمولاً در کودکان و نوجوانان بروز میکند و به دلیل از بین رفتن سلولهای تولیدکنندهی انسولین در پانکراس ایجاد میشود.
- دیابت نوع دو: در بزرگسالان شایعتر است و به علت مقاومت بدن به هورمون تنظیم کننده قند خون و سبک زندگی ناسالم به وجود میآید.
دیابت بیمزه (Diabetes Insipidus)
نوعی بیماری نادر که در آن بدن نمیتواند آب و قند را حفظ کند. بیمار در این حالت دچار تشنگی و ادرار شدید میشود، اما قند خونش معمولاً طبیعی است.
بنابراین وقتی میپرسیم «دیابت چیست؟»، پاسخ آن بسته به نوع بیماری متفاوت است:
اگر نوع آن ملیتوس باشد، مشکل اصلی در انسولین و قند خون است؛
اگر از نوع بیمزه باشد، نقص در هورمون ضدادراری (وازوپرسین) باعث از دست رفتن آب بدن میشود.
تعریف کلی این بیماری قندی و انواع آن
گلوکز خون، بهطور کلی، اختلالی در تنظیم طبیعی سوختوساز بدن است. در یک بدن سالم، سطح قند خون بهوسیلهی دو هورمون تنظیم میشود:
- انسولین (از سلولهای بتای پانکراس ترشح میشود) که قند را وارد سلولها میکند تا به انرژی تبدیل شود.
- گلوکاگون (از سلولهای آلفا ترشح میشود) که در زمان گرسنگی، باعث آزادسازی قند از کبد به خون میگردد.
هر زمان که تعادل این دو هورمون برهم بخورد، بدن در مدیریت گلوکز دچار مشکل میشود و بسته به نوع اختلال، دیابت ملیتوس یا بیمزه رخ میدهد.
انواع دیابت از دیدگاه پزشکی و فیزیولوژیک در یک نگاه
| نوع دیابت | علت یا مکانیسم بروز | ویژگیهای بالینی اصلی | گروه سنی شایع | درمان و کنترل |
| نوع ۱ (Type 1 Diabetes Mellitus) | حملهی خودایمنی به سلولهای بتای پانکراس و تخریب کامل تولید انسولین | شروع ناگهانی، کاهش وزن، تشنگی و ادرار زیاد، نیاز مادامالعمر به انسولین | معمولاً کودکان و نوجوانان، گاهی در جوانی | تزریق انسولین، رژیم غذایی کنترلشده، پایش مداوم قند |
| نوع ۲ (Type 2 Diabetes Mellitus) | مقاومت سلولها به انسولین + کاهش تدریجی ترشح انسولین در پانکراس | بروز تدریجی، اغلب با چاقی و بیتحرکی، قند بالا، خستگی، تاری دید | بیشتر در بزرگسالان، اما در حال افزایش در جوانان | رژیم و ورزش، داروهای خوراکی (متفورمین، SGLT2i، GLP-1R)، گاهی انسولین |
| بارداری (Gestational Diabetes) | ترشح هورمونهای جفت که باعث مقاومت موقت به انسولین میشوند | معمولاً بدون علامت، گاهی تشنگی و گرسنگی زیاد؛ خطر برای مادر و جنین | زنان باردار (سهماهه دوم و سوم) | رژیم و فعالیت بدنی، در موارد شدید انسولین |
| بیمزه مرکزی (Central Diabetes Insipidus) | کاهش یا قطع ترشح هورمون ضدادراری (وازوپرسین) از هیپوتالاموس/هیپوفیز | پرادراری شدید، تشنگی مداوم، ادرار رقیق | در هر سنی (اغلب پس از ضایعات مغزی یا تومور هیپوفیز) | دسموپرسین (DDAVP)، کنترل مایعات |
| بیمزه نفروژنیک (Nephrogenic Diabetes Insipidus) | مقاومت کلیه به اثر وازوپرسین یا نقص ژنتیکی گیرندههای آن | پرادراری، دهیدراتاسیون، نوسان الکترولیتها | کودکان یا بزرگسالان، ارثی یا دارویی (مثلاً لیتیوم) | اصلاح علت زمینهای، دیورتیکهای تیازیدی، رژیم کمنمک |
| پلیدیپسیا اولیه (Primary Polydipsia) | مصرف بیش از حد آب بهصورت عادتی یا روانی بدون نقص هورمونی | ادرار زیاد ولی قابل کنترل، قند خون طبیعی | بیشتر در جوانان و بیماران روانپزشکی | مشاوره روانپزشکی و تنظیم مایعات |
همانطور که در جدول بالا مشاهده میشود، انواع مختلف این بیماری از نظر علت و مکانیسم بروز، تفاوتهای قابلتوجهی دارند. شناخت این تفاوتها به تشخیص درست و درمان مؤثر کمک زیادی میکند.
دیابت نوع یک چیست و چگونه درمان میشود؟
نوع یک این اختلال یا همان Insulin-Dependent Diabetes Mellitus (IDDM)، نوعی بیماری خودایمنی است. در این حالت، سیستم ایمنی بدن سلولهای بتای پانکراس را بهاشتباه دشمن تلقی کرده و از بین میبرد.
بدن دیگر قادر به تولید هورمون انسولین نیست و قند خون بهسرعت بالا میرود. این نوع از بیماری معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی شروع میشود، اما ممکن است در بزرگسالی هم بروز کند.
علائم:
- تکرر ادرار و تشنگی مداوم
- گرسنگی بیشازحد
- کاهش وزن ناگهانی
- تاری دید
- تهوع، خستگی و بوی میوه در تنفس (نشانهی کتواسیدوز)
تشخیص و درمان:
- قند خون ناشتا ≥ ۱۲۶ mg/dL
- HbA1c ≥ ۶.۵٪
- وجود آنتیبادیهای خودایمنی علیه سلولهای جزایر لانگرهانس (مانند GAD و IA-2)
درمان قطعی وجود ندارد، اما بیماران با تزریق منظم انسولین، تغذیهی مناسب، پایش مداوم قند خون و آموزش صحیح میتوانند زندگی کاملاً طبیعی داشته باشند.
دیابت نوع دو چیست و روشهای درمان آن کدام است؟
نوع دو این بیماری یا (NIDDM)، شایعترین نوع دیابت است و حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد از موارد نوع ملیتوس را شامل میشود.
در این نوع، پانکراس هنوز انسولین تولید میکند، اما سلولها به آن پاسخ مناسبی نمیدهند. به این وضعیت «مقاومت به انسولین» گفته میشود.
علت:
بر اساس مطالعات، علت دیابت نوع دو چندعاملی است و شامل موارد زیر میشود:
- چاقی شکمی: یکی از مهمترین عوامل خطر دیابت نوع دو است، زیرا چربی احشایی باعث ایجاد التهاب و اختلال در عملکرد انسولین میشود.
- سبک زندگی: کمتحرکی و سبک زندگی ناسالم موجب کاهش مصرف انرژی و تجمع گلوکز در خون میگردد.
- تغذیهی ناسالم: مصرف زیاد قند، نوشابه، فستفود و چربیهای ترانس.
- ژنتیک: در خانوادههایی که سابقهی دیابت دارند، احتمال بروز بیماری بالاتر است.
- استرس و بیخوابی: افزایش کورتیزول میتواند مقاومت به انسولین را تشدید کند.
- تغییر در میکروبیوتای روده: تحقیقات نشان دادهاند که تغییر در نسبت باکتریهای مفید و مضر روده با افزایش التهاب و چاقی ارتباط دارد.
علائم:
دیابت نوع دو اغلب تدریجی و خاموش است، اما شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- احساس خستگی مداوم
- پرادراری و تشنگی زیاد
- گرسنگی زیاد، بهویژه پس از غذا
- تاری دید
- زخمهایی که دیر بهبود مییابند
- عفونتهای مکرر پوست، لثه و دستگاه ادراری
- گزگز یا بیحسی دست و پا
عوارض:
| سیستم درگیر | عارضه اصلی |
| قلب و عروق | سکته قلبی و مغزی، فشار خون بالا |
| کلیهها | نفروپاتی دیابتی و نارسایی مزمن کلیه |
| چشمها | رتینوپاتی و کاهش بینایی |
| اعصاب | نوروپاتی محیطی، بیحسی و درد اندامها |
| پوست و پاها | زخمهای مزمن و در موارد شدید قطع عضو |
| دستگاه گوارش و کبد | کبد چرب غیرالکلی، سوءهاضمه |
همانطور که در جدول مشاهده کردید، این بیماری در صورت کنترلنشدن میتواند بر اندامهای حیاتی تأثیر بگذارد.
درمان:
اصلاح سبک زندگی
رژیم غذایی متعادل با مصرف سبزیجات، فیبر و پروتئین بدون چربی
محدود کردن قند، نوشابه و کربوهیدراتهای ساده
ورزش منظم (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته)
کاهش وزن (حتی ۵ تا ۱۰٪ کاهش وزن میتواند قند را بهطور چشمگیری پایین بیاورد)
- دارودرمانی
- درمانهای نوین
در سالهای اخیر، درمانهای ترکیبی با هدف ترمیم سلولهای بتای پانکراس، جراحی متابولیک برای چاقی مفرط و حتی تغییر میکروبیوتای روده در حال توسعهاند.
دیابت بیمزه چیست و چه تفاوتی با دیابت قندی دارد؟
بیشتر مردم وقتی کلمهی «دیابت» را میشنوند، به قند خون بالا فکر میکنند، اما دیابت بیمزه کاملاً متفاوت است. در این اختلال، مشکل اصلی در کنترل آب بدن است، نه قند. این اختلال باعث میشود بدن بهعلت نقص در ترشح یا عملکرد هورمون ضدادراری (وازوپرسین) نتواند آب را نگه دارد؛ در نتیجه، فرد مقدار زیادی ادرار رقیق دفع میکند.
تفاوت با نوع قندی:
در نوع قندی (Diabetes Mellitus)، مشکل اصلی در تنظیم قند خون و کمبود یا مقاومت به انسولین است، درحالیکه در نوع بیمزه، قند خون معمولاً طبیعی است و اختلال در حفظ آب بدن بهدلیل نقص در هورمون وازوپرسین ایجاد میشود. بنابراین، یکی مربوط به قند و دیگری مربوط به آب بدن است.
انواع دیابت بیمزه
| نوع | علت اصلی | ویژگی |
| مرکزی (Central DI) | کاهش یا فقدان ترشح وازوپرسین در مغز | اغلب بهدلیل آسیب به هیپوتالاموس یا هیپوفیز |
| اغلب بهدلیل آسیب به هیپوتالاموس یا هیپوفیز | مقاومت کلیهها به وازوپرسین | ممکن است ژنتیکی یا ناشی از داروها (مثل لیتیوم) باشد |
| بارداری (Gestational DI) | افزایش آنزیم تجزیهکننده وازوپرسین در جفت | موقتی و مربوط به بارداری |
| پلیدیپسیا اولیه | مصرف افراطی آب بهصورت عادتی یا روانی | بدون نقص هورمونی |
علائم:
- تشنگی بسیار شدید (بهویژه نسبت به آب سرد)
- ادرار زیاد و بیرنگ (بیش از ۴ لیتر در روز)
- کمآبی بدن، خشکی دهان و پوست
- سردرد، سرگیجه و خستگی
تشخیص:
- آزمایش ادرار ۲۴ ساعته: بررسی حجم و غلظت ادرار
- تست محرومیت از آب: بررسی واکنش بدن به کمآبی
- اندازهگیری کوپپتین (copeptin): برای تشخیص نوع مرکزی از نفروژنیک
- MRI از هیپوتالاموس و هیپوفیز: بررسی آسیبهای احتمالی
درمان:
- در نوع مرکزی: دسموپرسین (DDAVP) بهصورت اسپری بینی یا قرص
- در نوع نفروژنیک: اصلاح الکترولیتها، قطع داروی مسبب و استفاده از دیورتیک تیازیدی
- در پلیدیپسیا اولیه: رواندرمانی و کنترل مصرف مایعات
چرا دیابت نوع دو شایعتر است؟
در دهههای اخیر، تغییر سبک زندگی، مصرف غذاهای پرکالری، کمتحرکی، استرس، چاقی شکمی و خواب نامناسب باعث شدهاند که دیابت نوع دو در سراسر جهان به سرعت رشد کند.
طبق تحقیقات منتشرشده در مجله Comprehensive Physiology (۲۰۲۵)، بیش از ۹۰٪ از بیماران مبتلا به دیابت ملیتوس نوع دو هستند.
این نوع از بیماری اغلب نتیجهی سالها زندگی بیتحرک و رژیم غذایی ناسالم است و معمولاً همراه با چاقی و افزایش چربی خون دیده میشود.
اما خبر خوب این است که در بیشتر موارد، دیابت نوع دو قابل پیشگیری و کنترل است.
آیا دیابت خطرناک است؟ عوارض بیماری قندی در بدن
بله. چه نوع دو و چه نوع بیمزه، در صورت بیتوجهی میتواند خطرناک باشد و به اندامهای حیاتی بدن آسیب بزند.
مهمترین عوارض این اختلال شامل:
- در نوع دو: قند بالا بهمرور باعث آسیب جبرانناپذیر به کلیه، قلب، چشم و اعصاب میشود.
- در نوع یک: نبود انسولین ممکن است باعث کتواسیدوز و حتی کما شود.
- در نوع بیمزه: خطر اصلی، کمآبی شدید و اختلال الکترولیتی است.
این اختلال یک بیماری خاموش است؛ یعنی ممکن است سالها بدون علامت باقی بماند، اما در این مدت، قند بالا بهتدریج به بافتها و رگهای خونی آسیب میرساند.
با این حال، تشخیص زودهنگام، تغییر سبک زندگی و درمان مناسب میتواند بیماری را کنترل و از عوارض آن پیشگیری کند.
اگر در شما یا یکی از عزیزانتان علائمی مانند خستگی مداوم، تشنگی زیاد یا افزایش قند خون وجود دارد، انجام آزمایش قند ناشتا یا HbA1c میتواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام این بیماری داشته باشد.
آزمایشگاه دکتر یاورمنش، بهعنوان بهترین آزمایشگاه در مشهد، با استفاده از تجهیزات دقیق و استانداردهای بهروز، امکان بررسی و پایش منظم قند خون را برای شما فراهم کرده است.
آیا دیابت درمان دارد؟
دیابت نوع یک هنوز درمان قطعی ندارد، اما با انسولین و پایش منظم قند خون قابل کنترل است.
نوع دو بیماری نیز، اگر در مراحل اولیه شناسایی شود، با اصلاح تغذیه، ورزش، کاهش وزن و داروهای جدید قابل کنترل است تا عوارض خطرناک ایجاد نشود.
در مورد دیابت بیمزه، درمان بسته به نوع آن (مرکزی یا کلیوی) متفاوت است و اغلب با داروی دسموپرسین (DDAVP) و تنظیم مصرف مایعات قابل مدیریت است.
روشهای مؤثر پیشگیری از دیابت نوع دو
- کنترل وزن و جلوگیری از چاقی شکمی
- رژیم غذایی سرشار از فیبر و کمقند
- ورزش منظم (پیادهروی، شنا، دوچرخهسواری)
- خواب کافی (۷ تا ۸ ساعت در شب)
- مدیریت استرس
- معاینه و آزمایش قند سالیانه پس از ۳۰ سالگی
نتیجهگیری
دیابت، چه از نوع ملیتوس (قندی) و چه بیمزه (غیرقندی)، یک اختلال متابولیک جدی است که نیاز به آگاهی و مدیریت مستمر دارد.
دیابت نوع دو در اثر سبک زندگی ناسالم و چاقی در حال افزایش است، اما با اصلاح رفتارهای روزمره میتوان از بروز آن جلوگیری کرد.
نوع بیمزه، نمونه ای نادری است که بیشتر جنبهی هورمونی دارد و با درمان دارویی قابل کنترل است.
شناخت تفاوتها، انجام چکاپ منظم و رعایت توصیههای پزشکی، کلید زندگی سالم با اختلال متابولیک است.
برای اطمینان از سلامت خود و تشخیص بهموقع دیابت، آزمایشگاه دکتر یاورمنش واقع در مشهد، خیابان احدآباد عارف، آمادهی ارائهی خدمات کامل آزمایشگاهی با تجهیزات مدرن و پرسنل متخصص است.
همین امروز وقت آزمایش خود را رزرو کنید و کنترل سلامتتان را بهموقع به دست بگیرید.
منابع
این مقاله با بهرهگیری و اقتباس از منابع علمی زیر تدوین شده است:
